Versterk het taalgebruik, ga van DAT naar CAT

De examens naderen, en ik houd mijn hart vast. Voor mijn leerlingen blijft correct formuleren bij open vragen namelijk een struikelblok. Ik leg hen nog snel het verschil uit tussen aerobe dissimilatie en anaerobe dissimilatie. Dat is verbranding mét en zonder zuurstof. Ze begrijpen de stof, maar kunnen ze deze straks goed genoeg opschrijven en punten scoren?

Ik ben vast niet de enige vakdocent die zijn hart vasthoudt. Veel leerlingen laten punten liggen bij de open vragen, schrijven dingen als “dat doe je dan daarin”. Maar wat en waarin? Het werd me duidelijk na de examenanalyses van vorig jaar: hier moet ik iets aan doen. Mijn leerlingen verdienen én kunnen beter.

Waarom van DAT naar CAT gaan je leerlingen helpt

Daarom besloot ik in mijn lessen stil te staan bij het verschil tussen DAT en CAT. DAT staat voor Dagelijks Algemeen Taalgebruik, CAT voor Cognitief Academisch Taalgebruik. Leerlingen moeten leren inzien dat de taal die we gebruiken voor een appje anders is dan die voor bijvoorbeeld die voor een sollicitatiebrief. Dat gaat verder dan vocabulaire en precisie in woordkeuze, het gaat ook om complexere zinsbouw.

Onderzoek laat zien dat je meertalige leerlingen veel baat hebben bij aandacht voor het onderscheid tussen CAT en DAT, maar eigenlijk profiteren al je leerlingen hiervan. Zakelijk schrijven stimuleert namelijk het tekstbegrip.

Dingen beter leren opschrijven helpt leerlingen ook bij het leren lezen van teksten. Deze twee vaardigheden hangen sterk samen. En we willen leerlingen immers niet alleen hun examens laten halen en sollicitatiebrieven laten schrijven. We willen ook zorgen dat ze de rijke teksten die ze in hun vervolgstudies tegenkomen goed kunnen interpreteren.

Ik zie leerlingen die AI vragen: ‘Leg me simpel uit wat de glycolyse inhoudt.’ Zo weten ze al snel wat de glycolyse inhoudt, maar hebben ze niet geoefend met de academische teksten en vaardigheden die ze nodig zullen hebben. En daarom dus: 3 tips om van DAT naar CAT te gaan.

“Jouw sterke maagzuur flexed op de woke icky delulu salty cringe bacterie die delulu noncha je maag in spawnt.”

3 tips om van DAT naar CAT te gaan

Eerder schreef ik over anaerobe dissimilatie, wat ik toelichtte als verbranding mét en zonder zuurstof. Kun je aanwijzen welke verwoording CAT is en welke DAT? Met de volgende drie tips help je leerlingen het antwoord ook te raden, en aan betere taal-en leesvaardigheid.

Tip 1: Speel Poetry for Neanderthals

Biologiecollega Martijn Haans van het Commanderij College had een mooie tip: Hij maakte een Biologie-variant op het spel Poetry for Neanderthals. In dit spel verdien je punten door complexere woorden te omschrijven met woorden van maximaal één lettergreep. Zo laat je je leerlingen dus een begrip uitleggen, met alleen woorden van één lettergreep. Zo wordt ‘chromosoom’ ineens ‘in deel cel gen als x’.

Met deze tip leer je je leerlingen creatief nadenken, maar maak je hen er ook bewust van hoe weinig je goed kunt uitleggen met een beperkt vocabulaire. Ze leren zo dat de juiste termen kennen echt essentieel is.

Tip 2: Oefen met examenvragen

Daarnaast heb ik leerlingen bewust gemaakt van het verschil tussen CAT en DAT. Ik heb ze uitgelegd dat ik CAT-antwoorden verwacht, terwijl ik DAT antwoorden krijg. Daarna ging ik het oefenen om ze een gevoel van kwaliteit te geven: Ik heb ze een paar redelijk simpele vragen in de stijl van het examen gesteld, en daarbij drie antwoorden gegeven: een foute en twee goede, eentje CAT en eentje DAT.. Twee vliegen in één klap: je oefent extra examenvragen én je werkt aan formulering door te modelen wat je wil zien.

Voorbeeldvraag:

Na een maaltijd stijgt de glucoseconcentratie in het bloed. Leg uit hoe het lichaam ervoor zorgt dat de glucoseconcentratie weer daalt.

A. De alvleesklier maakt insuline dat zorgt dat lichaamscellen glucose opnemen, vooral in de lever en spieren. Glucose wordt in de lever- en spiercellen omgezet in glycogeen. Daardoor daalt de bloedglucose.
B. Het lichaam regelt dit vanzelf. De glucose gaat weg uit het bloed waardoor het weer normaal wordt.
C. De alvleesklier maakt insuline zodat het wordt opgenomen.

Het beste antwoord is hier A.

Tip 3: Laat leerlingen de stof herschrijven

Ook heb ik leerlingen in groepjes alinea’s uit hun boek laten herschrijven naar meer DAT of meer CAT. De leerlingen die kozen voor het DAT-niveau gebruikten veel slang en veel scheldwoorden. Ook zag ik dat moeilijke woorden sterk werden versimpeld: zo werd hormoon opeens stofje. Als voorbeeld:

“Jouw sterke maagzuur flexed op de woke icky delulu salty cringe bacterie die delulu noncha je maag in spawnt.” (Oftewel: Je maagzuur heeft een lage pH waardoor het bacteriën doodt.)

De CAT-leerlingen maakten vaak onbegrijpelijke zinnen, waarbij ze synoniemen zochten om de zinnen moeilijker te maken, maar daarmee werd het niveau niet hoger, maar onbegrijpelijker. Sommige leerlingen lieten ChatGPT het werk doen, maar hadden daardoor geen idee wat er daadwerkelijk stond.

Effectief

Het bewijs dat het werkt? Dit mooie moment in mijn les: Een leerling zei: ‘Mevrouw, alles wat ik opschrijf is DAT, ik kan het helemaal niet anders.’ En dan toch had ze tijdens de toets opeens veel meer CAT-taal gebruikt. Ik was zo trots op haar toen ik haar toets nakeek! (Helaas waren haar antwoorden nog steeds fout, maar het was wél heel mooi geformuleerd.)

Deel deze tip via: