Zo praat je open over verboden boeken

Drie tips om het schurende gesprek te voeren in de klas

23 september 2026

Van 19 september t/m 27 september 2026 is het De Week van het Verboden Boek: een week waarin we gezamenlijk aandacht hebben voor boeken die ergens ter wereld verboden zijn, gecensureerd worden of onder druk staan. Docent Lars Kloet heeft veel ervaring met schurende gesprekken in de klas en laat aan de hand van drie tips zien hoe je op een open en veilige manier het gesprek in de klas kunt aangaan over verboden boeken.

Verboden boeken worden graag gebruikt om de kracht van verhalen aan te tonen. Als bepaalde machthebbers zó bang zijn voor specifieke boeken dat ze die willen verbieden, dan moet fictie dus een grote maatschappelijke impact kunnen hebben. Dat maakt het waardevol om fictie te lezen, bestuderen en schrijven.

Burgerschapsvaardigheden en literaire competentie

De Week van het Verboden Boek is een mooi moment om daar in de les bij stil te staan. Je kunt echter nog veel meer bespreken dan alleen de invloed van bepaalde boeken en de reden om ze te verbieden. Als je leerlingen met elkaar in gesprek laat gaan over gecensureerde boeken, vergroot je hun burgerschapsvaardigheden en literaire competentie.

Drie tips

Hierbij geef ik enkele tips over hoe je dat als docent aan kunt pakken. Ik gebruik een les over Salman Rushdie’s De duivelsverzen als voorbeeld. Dit boek zorgde wereldwijd voor ophef, omdat de profeet Mohammed erin zou worden bespot en is in diverse landen nog steeds verboden.

Tip 1: Laat ruimte voor meerdere perspectieven

Fictie laat zich altijd op verschillende manieren lezen en ook binnen een democratie bestaan altijd verschillende visies. Een goede burgerschapsles vertelt leerlingen niet ‘de waarheid’, maar leert ze om te gaan met verschillende meningen. Daarvoor hoeven ze het niet altijd eens te worden.

De duivelsverzen is voor de meeste leerlingen een onbekend boek. Ik liet mijn leerlingen zich daarom eerst inlezen, maar gaf niet iedereen dezelfde bronnen. Denk hierbij aan informatie over de Rushdie-affaire in Nederland, de internationale reacties op het boek, de aanslagen op de auteur en vertalers en enkele aanstootgevende passages uit het verhaal zelf.

Door het verschil in informatie wordt het voor leerlingen makkelijker en veiliger om verschillende perspectieven in te nemen. Bovendien geef je eventuele leerlingen die de aanstootgevende passages niet willen lezen de mogelijkheid om toch volwaardig deel te nemen aan de les.

Dat leerlingen het niet eens hoeven te worden, betekent overigens niet dat zij zomaar alles kunnen zeggen. De rechtsstaat is een belangrijk kader. Bijvoorbeeld: het verheerlijken van geweld omdat iemand anders denkt – zoals bij de De duivelsverzen helaas vaak is voorgekomen – is in strijd met de Nederlandse wet en moet dus worden begrensd.

“Een van de centrale discussievragen is: ‘Hoe ver vind je dat een auteur mag gaan bij het schrijven van fictie?’”

Tip 2: Zoek naar botsende waarden

Om ervoor te zorgen dat het gesprek verder gaat dan botsende meningen, is het belangrijk om te zoeken naar de waarden die achter de verschillende meningen liggen. Achter een uitspraak als: ‘Ze hadden De duivelsverzen beter niet kunnen vertalen’, kan bijvoorbeeld de waarde ‘harmonie’ schuilgaan, omdat de spreker het heel belangrijk vindt om maatschappelijke onrust te voorkomen. Door deze waarde bespreekbaar te maken, ontstaat er meer wederzijds begrip.

Ook op maatschappelijk niveau helpt het om botsende waarden te kunnen herkennen. In de controverse rond De duivelsverzen is er een duidelijk conflict tussen artistieke vrijheid en respect voor religie. Dit inzicht helpt leerlingen om de situatie beter te begrijpen. Bovendien is het voor leerlingen erg leerzaam om te reflecteren op hun eigen waarden. Een van de centrale discussievragen in mijn les over De duivelsverzen is dan ook: ‘Hoe ver vind je dat een auteur mag gaan bij het schrijven van fictie?’

“Het belangrijkste is om leerlingen het gevoel te geven dat er naar ze geluisterd wordt en dat ze serieus worden genomen.”

Tip 3: Blijf in verbinding

Dit soort gesprekken mogen best een beetje ‘schuren’. Dat is juist een goede leerschool. Zowel leerlingen als de meeste docenten hebben tijd en oefening nodig om op deze manier met elkaar te leren praten. Gun jezelf en je leerlingen de ruimte om dit te oefenen, maar zorg wel dat de sfeer veilig blijft.

Het belangrijkste hierbij is om leerlingen het gevoel te geven dat er naar ze geluisterd wordt en dat ze serieus worden genomen. Door op die manier met je leerlingen in verbinding te blijven, zorg je ervoor dat ze open blijven staan voor verschillende perspectieven.

Een les – of zelfs een week – over De duivelsverzen en andere gecensureerde boeken is natuurlijk niet genoeg om dit in de vingers te krijgen, maar het kan een mooi begin zijn om de verbinding te maken en echt open met elkaar te leren praten.